ว่านที่มีนามว่ากวักนั้นมีหลายชนิดด้วยกัน แต่ในบรรดาที่นับว่าเป็นต้นเอก ซึ่งหาชมได้ไม่ง่ายนักมี 2 ต้นด้วยกัน คือ
ลักษณะดอกกวักพุทธเจ้าหลวง บางดอกจะมี 7 กลีบ ดอกบาง-กลีบดอกบิดกว่ากวักนางพญาใหญ่
- ว่านนางกวัก ชนิดขมิ้น ซึ่งปัจจุบันเรียกกันในนามว่า ปัดตลอดตัวผู้ ต้นนี้เป็นว่านสำคัญที่ใช้ประกอบการเขียนผงในบางตำรา
- กวักพุทธเจ้าหลวง ต้นเจ้าดารารัศมี
ว่านนางกวัก (ต้นขมิ้น) หรือ ปัดตลอดตัวผู้ในปัจจุบัน
สำหรับว่านที่เรียกว่า กวักพุทธเจ้าหลวงนั้น เชื่อกันว่าเป็นไม้กลายพันธ์ที่มีกำเนิดในราชวังขององค์พุทธเจ้าหลวง(ร.5)พระองค์ทรงโปรดต้นไม้ต้นนี้มาก ถึงกับทรงรดน้ำด้วยพระองค์เอง ครั้นเมื่อว่านแตกกอ พระองค์ก็ทรงพระราชทานแก่ข้าราชบริพาร และเชื้อพระวงศ์ต่างๆ ซึ่งในปัจจุบันสามารถจำแนกออกเป็น 3 ต้นด้วยกัน ได้แก่
ต้นที่ 1 ต้นเจ้าดารารัศมี: เป็นต้นที่มีประวัติสืบสายค่อนข้างชัดเจนว่าเป็นต้นลูกหลานว่านเครือสืบมาจากองค์พุทธเจ้าหลวง เมื่อพระองค์ทรงแจกจ่ายไปยังข้าราชบริพาร โดยต้นนี้เป็นต้นที่ทรงปลูกในตำหนักเจ้าดารารัศมี พระราชชายา และสืบต่อมาเรื่อยๆ มีลักษณะเด่นที่ไม่ปะปนกับต้นอื่นๆ คือแข็งแรงใบมัน ต้นใหญ่ ใบบิด และดอกบาง-ใหญ่-บิดพองาม ที่สำคัญในช่อหนึ่งจะมีดอกที่ออก 7 กลีบ!! (ปกติจะ 6 กลีบเกือบ 100% ในขณะที่มหาโชคต้นที่เล่นหาจะมี 5 กลีบในช่อหนึ่ง)
ฟอร์มต้น ใบจะมันเขียวสดใสกว่ากวักพุทธเจ้าหลวงต้นอื่นๆ
ต้นที่ 2 ต้นแท้: จริงๆถือว่าเป็นต้นเดียวกันกับต้นเจ้าดารารัศมีเพราะถือว่าเมื่อครั้งองค์พุทธเจ้าหลวงทรงแจกจ่ายแก่ข้าราชบริพารนั้น ก็มาจากต้นแม่เครือเดียวกัน แต่เนื่องจากไม่สามารถสืบสายปลายเหตุอันชัดเจนได้ “มันจึงก่ำกึ่งว่าอาจใช่หรือไม่ใช่” (ซึ่งถ้าคุณตามต้นสายได้จริงๆก็ถือว่าใช่ และควรทำข้อมูลเอาไว้เพื่อยืนยันสายพันธ์นะครับ มันสำคัญมากในอนาคต) จึงแยกออกมาจำเพาะ ลักษณะเด่นคือการติดโรคชัดเจนมากทำให้ใบหงิกและดอกหงิก แต่เท่าที่พบลักษณะดอก 7 กลีบนั้นไม่ค่อยพบเห็น การให้ดอกและให้หัว จะให้ดอกและให้หัวยาก
ต้นที่ 3 ต้นกลาย: ส่วนมากกลายมาในยุคหลังๆ โดยที่กลายได้ง่ายที่สุดคือกลายมาจากต้นว่านกวักนางพญาใหญ่ จนบางทีต้นนี้เรียกว่า “กวักนางพญาใหญ่กลาย” ดังนั้นลักษณะคือใบจะด้านๆไม่มัน และฟอร์มดอกจะแข็งบานแล้วจะไม่หงิก คือฟอร์มดอกจะเป็นแบบดอกกวักนางพญาใหญ่ และต้นนี้จะแตกกอง่ายให้ดอกง่ายกว่า
การกลายของกวักพุทธเจ้าหลวงเกิดจากการติดเชื้อไวรัสประจำสายพันธ์พืช ไม่ได้ทำให้พืชตายแต่ลักษณะพืชจะแกรน โตช้า การแสดงออกของใบและและดอกจะบิดผิดรูป
ทางความเชื่อ ต้นว่านนี้จะนำมาซึ่งความรุ่งเรืองในชีวิตแก่ผู้ปลูก โดยเฉพาะเมื่อว่านออกดอกครับ
อรรถวัติ กบิลว่าน
31 ต.ค.61
ทีมงาน: ssbedu.com